Τ ό π ο ς Θ ε ά τ ρ ο υ

Τόπος Θεάτρου


Τόπος Θεάτρου είναι εν πρώτοις η σκηνή, ο χώρος που διαδραματίζεται η παράσταση. Εξίσου όμως στον ίδιο χαρακτηρισμό ανήκει και η πλατεία, εκεί όπου συνάζεται το έτερο μέρος της θεατρικής τελέσεως. Μήπως όμως και τόπος θεάτρου δεν είναι και ο αόριστος ορισμός του συμβολικού «χώρου», όπου ανήκουν όλοι εκείνοι που ασχολούνται με το θέατρο ή ενδιαφέρονται γι’ αυτό; Η έκφραση όπου συνηθέστατα ακούγεται «οι άνθρωποι του χώρου». Τόπος θεάτρου λοιπόν και με την έννοια αυτού του προσδιορισμού και με την σημασία αυτής της κατατακτικής αναφοράς.

Αλλά και με την έννοια της πατρίδας η συνέπεια είναι απόλυτη. Ποιος είναι ο τόπος καταγωγής του θεάτρου; Πού το θέατρο προέκυψε σαν ανάγκη υπαρξιακή και σαν πνευματική έκφραση; Είναι ο τόπος μας θεάτρου τόπος και μ’ αυτήν την διατύπωση δηλώνουμε την κοινή μας καταγωγή, τα θεατρικά μας πρωτεία. Τα κληρονομικά μας δικαιώματα μα και τις συνακόλουθες ευθύνες μας.

Πορευόμαστε στον ίδιο τόπο όπου πριν από 2600 χρόνια χαράχτηκε απ’ τους τροχούς του θεατρικού αραμπά δεν μπορεί παρά να είναι ένα βήμα αναπροσδιορισμών, νέων προσανατολισμών και αναθεωρήσεων. Τα δεδομένα που έχουν προκύψει είναι απρόβλεπτα. Οι μεταβολές που σημειώθηκαν την τελευταία δεκαετία είναι ριζικότερες από ολόκληρου του προηγούμενου αιώνα. Είμαστε μάρτυρες μιας εκ βαθέων αναμόχλευσης σ’ όλη τη γκάμα του ανθρώπινου πολιτισμού.

Παρακολουθούμε φαινόμενα αλλοτρίωσης, ηθικής χρεοκοπίας, συμβιβασμών και συναλλαγής. Διαπιστώνουμε και την αγωνία, κυρίως των νέων, να εξασφαλίσουν τρόπους να υπάρξουν και να εκφραστούν. Βλέπουμε και τα οδοφράγματα που υψώνουν τα συμφέροντα, οι μηχανισμοί των συμβάσεων. Αυτό είναι ένα τοπίο που εικονίζει την θεατρική πραγματικότητα, ένας κοινός θεατρικός τόπος για την διευθέτηση του οποίου ο Τόπος Θεάτρου σαν συλλογική συνείδηση οφείλει να αγωνιστεί.

Εκτιμώντας τη σκηνική πράξη σαν τόλμη και γενναιότητα θα σταθούμε κοντά της, συμπαραστάτες της και με τα μέσα που εξασφαλίζει η θεωρητική γνώση.

Σαν Τόπο Θεάτρου μπορούμε συμβολικά να θεωρήσουμε και τον αραμπά του Θέσπη. Τόπο Θεάτρου μετακινούμενο που διασχίσει αιώνια τα μονοπάτια και τις λεωφόρους της ιστορίας. Διασταυρώθηκε στην πορεία του μ’ όλες τις αλλαγές και μεταμορφώσεις της θεατρικής πράξης, με κάθε μία απ’ τις προσαρμογές που οι ιστορικές ανακατατάξεις επέβαλαν στο θέατρο. Οι πολύπαθοι και πολύπειροι τροχοί του τώρα φέρνουν το παλιό αμάξι, τόπο θεάτρου, στα χώματα μιας νέας ανεξερεύνητης γης που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει την τοπογραφία της.

Σαν το άρμα του Θέσπη ο Τόπος Θεάτρου μ’ όλες τις σημασίες που του φορτώσαμε επιχειρεί το βήμα του στους νέους καιρούς. Η γνώση και η πείρα δεν λείπουν απ’ αυτούς που το οδηγούν, ούτε και η συναίσθηση των ευθυνών τους λείπουν. Ξέρουν να βλέπουν και ν’ αφουγκράζονται τις φωνές και τους ψιθύρους, κρατάνε μια συνεχή επαφή με τον σφυγμό των νέων και προσβλέπουν στο βάθος της προοπτικής, ώσπου χάνεται στον νέο αιώνα. Τόπος Θεάτρου ένα όχημα για τους καινούργιους δρόμους.

Οι "ξεγιβεντισμένοι" του θεάτρου έχουν ιστορικά πρότυπα

Στο γλωσσάρι της κρητικής διαλέκτου ο Ξεγιβεντισμένος είναι ο απολύτως, εξευτελισμένος. Αυτός που σύρθηκε ως τα κατώτατα σκαλοπάτια της κοινωνικής απαξίωσης.

Με τον όρο ξεγιβεντισμένο, λοιπόν, μπορούμε να χαρακτηρίσουμε, από μια άποψη, το θέατρο που κυριαρχεί στα λαϊκά στρώματα της ρωμαϊκής περιόδου, χρονολογώντας απ' τον τέταρτο αιώνα και μετά, απ' όταν το πνευματικό θέατρο άρχισε να φθίνει και να βυθίζεται στις επιλογές των χαμηλών προτιμήσεων, βοηθούσης βεβαίως και της φτώχειας που δέσποζε παντού.

Σ' αυτή την περίοδο γεννήθηκαν όλα τα είδη των αυτοσχέδιων η και γραπτών κωμωδιών, που είχαν θέματα σεξουαλικά, με ωμότητες, διαστροφές, αισχρολογίες που δείγματα μας σώζονται στους Μιμίαμβους του Ηρώνδα και στα αποσπάσματα του Ρίνθωνα ( του πιο απαξιωμένου ηθικά απ' όλους) και των άλλων. Αμόρφωτοι, χαμηλού κοινωνικού και ηθικού επιπέδου οι πάμπολλοι που ανεβαίνουν στα πατάρια των μεθελληνιστικών αιώνων, εξαθλιωμένοι ομοφυλόφιλοι, πόρνες πολύ χαμηλής στάθμης, που όμως εντελώς φυσικά οι σημερινοί μελετητές τους θεωρούν πρόσωπα ιδιαίτερης φιλολογικής σημασίας απ' την άποψη της ιστορικής τους τεκμηρίωσης.

Υπεραμύνομαι του ποιοτικού θεάτρου, όταν καταφέρομαι εναντίον θεαμάτων που αγγίζουν η πλησιάζουν τον όρο του ξεγιβεντισμένου, όταν δηλαδή κατακρίνω τους ηθοποιούς που ενδίδουν και την ευτέλεια των θεαμάτων που περιέχουν, κυρίως αυτά που έχουν θέματα που γαργαλάνε τα ταπεινά ελατήρια του θεατή, δεν μπορώ, ωστόσο, παρά να αναγνωρίσω πως όλη αυτή η κατάπτωση έχει αναμφισβήτητα μια ιστορική αξία αφού καθρεφτίζει την παρακμή που βιώνουμε καθημερινά σε όλα τα επίπεδα.

Δεν μου διαφεύγει επίσης πως οι ανοίκειες επιθέσεις που δέχομαι απ΄ όσους αναγνωρίζουν τον εαυτό τους σε όσα και όσους επικρίνω, δικαιολογημένα το κάνουν και πως κι αυτό είναι ένα ιστορικό φαινόμενο που οπωσδήποτε θα συνέβαινε και στην εποχή του Ρίνθωνα. Και ένα ενθαρρυντικό στοιχείο προς όλους αυτούς. Η αυτοκράτειρα Θεοδώρα απ' τα εξαθλιωμένα πατάρια των μίμων ξεκίνησε και έφτασε στην πορφύρα του Βυζαντίου.

Αγαπητέ φίλε ηθοποιέ, μην παίρνεις τόσο ελαφρά αυτό που είσαι!

Γραφή προς ηθοποιούς:
Γιατί αγαπητοί μου ενδίδετε; Γιατί υποκύπτετε και υποτάσσεστε στο εξουσιαστικό ύφος οποιουδήποτε δηλώνει σκηνοθέτης; Γιατί αβασάνιστα γίνεστε υποχείρια κάποιων που έχουν μικρότερη αξία απ' τη δική σας και υστερούν έναντι σας σε πολλούς τομείς (γνώσεις, ταλέντο, σπουδές, εμφάνιση) και καταφανώς στο μόνο που υπερτερούν είναι ανοησία και έπαρση άνευ αντικρίσματος. Λένε πολλοί πως φταίει η ανασφάλεια των ηθοποιών. Μα είναι τόσο μεγάλη αυτή η ανασφάλεια που τυφλώνει; Αμοιβές ούτως η άλλως δεν παίρνετε, αφού το ποσοστό είναι μηδαμινό κι ένσημα δεν κολλάτε.

Βρέθηκα πριν από λίγοι καιρό σ' έναν χώρο παραστάσεων. Εκείνη την ώρα είχε έρθει ένας φαλακρός τύπος μα σκοτεινό ύφος, αμίλητος κι ένας ακόλουθος μ' ένα μέτρο στο χέρι και μια φωτογραφική μηχανή. Άρχισαν να μετράνε και να φωτογραφίζουν (!) για την προεργασία της σκηνοθεσίας. Δυο τρία κορίτσια, μέλη της ομάδας, παρακολουθούσαν εκστασιασμένα τα διαλαμβανόμενα. Άκουσα να λένε πως ετοιμαζόταν το μεγαλύτερο θεατρικό γεγονός του φετινού χειμώνα. Έτυχε να δω την παράσταση. Μνημείο βλακείας, κακογουστιάς, αταλαντοσύνης και χυδαιότητας. Κατέβηκε κακήν κακώς.

Και φτάνουμε σ' αυτό που λέγαμε χθες. Πως το 90% των θεαμάτων που προσφέρονται, είτε σε θεατρικές αίθουσες, είτε σε μπαράκια η άλλους εναλλακτικούς χώρους, είναι θεάματα ευτελή με κείμενα που γράφονται στο γόνατο, σατιρικά τάχα πάνω σε τηλεοπτικά πατρόν, χωρίς καμιά ιδέα η πνευματικότητα. Αγαπητοί μου ηθοποιοί, είστε υπεύθυνοι γι αυτή την κατάντια επειδή ενδίδετε στους τυχάρπαστους. Η εποχή είναι κρίσιμη. Συνειδητοποιηθείτε. Μη βουλιάζετε το θέατρο πνίγοντας το στη σαχλαμάρα. Είστε άνθρωποι του πολιτισμού. Κι ακόμα κάτι που το λέω πάντα. Προσέξτε τις επιλογές σας. Απ' αυτές κρίνεστε. Απ' τη μια τρέχετε σε σεμινάρια κι απ' την άλλη πάτε και χώνεστε στο βόρβορο.

Κακά παιδιά, ύποπτοι τύποι και χώροι εγκαταλελειμμένοι

Ο ηθοποιός και σκηνοθέτης Νίκος Δροσάκης, που έκανε την σχετική καταγγελία. ΚΑΤΩ: Χέρσο εγκαταλελειμμένο τοπίο ο χώρος του θεάτρου, θρέφει και συντηρεί κάθε είδους ζιζάνια.

Υπάρχουν λοιπόν και κακά παιδιά ανάμεσα μας. Ύποπτοι τύποι και κακόβουλοι που εκμεταλλεύονται τους ηθοποιούς. Στην καταγγελία και προειδοποίηση που ανάρτησε ο Νίκος Δροσάκης, που την δημοσιοποιήσαμε εδώ, έσπευσαν να συνυπογράψουν 132 φίλοι του καταγγέλλοντος, προφανώς ηθοποιοί όλοι η οι περισσότεροι, θύματα των επιτήδειων η μάρτυρες, που επικυρώνουν το γεγονός πως πράγματι στο χώρο του θεάτρου έχουν εμφανισθεί πολλά κρούσματα από «τυχάρπαστους καλλιτέχνες, δήθεν σκηνοθέτες, με δήθεν περγαμηνές και με φανταστικές υποψηφιότητες σε διεθνή φεστιβάλ…». Πολύ δυσάρεστα παρόμοια φαινόμενα που από τον μεγάλο αριθμό των πολλών που επικροτούν και συγχαίρουν την πρωτοβουλία του Δροσάκη να δώσει δημοσιότητα σε ένα τέτοιο περιστατικό απ’ το περιεχόμενο των συναρτήσεων, συμπεραίνεται πως δεν πρόκειται για γεγονός μεμονωμένο. Πολλοί καθώς φαίνεται έχουν πέσει στα δίχτυα τέτοιων κατεργάρηδων και μεγάλος είναι ο κατάλογος των μαρτύρων που παρακολούθησαν επεισόδια καλλιτεχνικής κακοήθειας και με την ευκαιρία της κίνησης Δροσάκη βγήκαν να προσθέσουν τη μαρτυρία τους.

Αξίζει για την ιστορία αλλά και για την τεκμηρίωση του φαινομένου και θα 'πρεπε να παραθέσουμε τα ονόματα των 160 ηθοποιών που περιλαμβάνονται στις μαρτυρίες. Τα είχα παραθέσει αλλά μου ζητήθηκε απ' τον Νίκο Δροσάκη να τα παραλείψω μιας και καθώς φαίνεται κάποιοι θα διαμαρτυρήθηκαν. Να συμπληρώσω την λαϊκή παροιμία πως "ο φόβος φυλάει τα έρημα".Τα ονόματα εντωμεταξύ συνεχίζονται κρουνηδόν εμείς όμως τα διαγράψαμε απ' εδώ για να αναρωτηθούμε ωστόσο πως με τέτοιο πλήθος θυμάτων και μαρτύρων δεν ξέσπασαν νωρίτερα και ευρύτερα σκάνδαλα και αντιδράσεις.

Για όλα η εξήγηση είναι μια. Η υπερφόρτωση με πληθυσμό παντοειδή του θεατρικού χώρου. Τέτοια περιστατικά λαβαίνουν χώρα επειδή γεμίσαμε με κάθε καρυδιάς καρύδι, όπου ο καθένας δηλώνει και δηλώνεται ηθοποιός, σκηνοθέτης, συγγραφέας, τραγουδιστής, performer, ενδυματολόγος, θεατρολόγος, κριτικός, δραματολόγος, καλλιτεχνικός συντάκτης, συνδικαλιστής, παραγωγός, προωθητής, καλλιτεχνικός πράκτορας, ατζέντης, καθηγητής, χορευτής και χορογράφος και όλο αυτό το χυλώδες πλήθος καταγίνεται με τα πάντα, επιχειρεί αδίστακτα τα πάντα ενώ μόνο ένα τέταρτο έχουν μια επαρκή μόρφωση για το αντικείμενο που καταπιάνονται. Αποτέλεσμα ένα κομφούζιο, ένας παντοειδές μάγμα, ανίδεο, ως επί το πλείστον που νομίζει πως γνωρίζει. Μέσα σ’ ένα τέτοιο συμφυρματικό κόσμο θρέφονται όνειρα, μωροφιλοδοξίες και φιλοδοξίες ασύμμετρες, ανταγωνισμοί και διαγκωνισμοί, κολακείες, δοσοληψίες, ανταποδοτισμοί, θεμιτά και αθέμιτα, ηθικά και ανήθικα. Και ποιος ευθύνεται για τη θλιβερή αυτή πραγματικότητα; Όχι μόνο ο φουκαράς που θέλησε να πουλήσει «μούρη» ως σκηνοθέτης και παραγωγός. Φταίει κατά τη γνώμη μου το Σύστημα που δεν παρέχει παιδεία. Φταίει το Σύστημα που αφήνει το θεατρικό τοπίο, χώρο ασύδοτο, τους νέους ακαθοδήγητους, έρμαια στις δηλητηριώδεις επιρροές της τηλεόρασης, ανενημέρωτους και ευάλωτους σε κάθε είδους παγανιές.

Κι ακόμα φταίει το Σύστημα για τη θεατρική παιδεία, για τις πάμπολλες δραματικές σχολές που λειτουργούν πλημμελέστατα και παράγουν ηθοποιούς ανεπαρκείς, ηθοποιούς που βγαίνουν στο θέατρο χωρίς να έχουν επίγνωση της ανεπάρκειας τους, των σοβαρών ελλείψεων τους, μιας και οι σχολές τους έχουν επικυρώσει με το αποδεικτικό τους πως είναι έτοιμοι και επαρκείς. Φταίει το Σύστημα που επιτρέπει και συντηρεί Σεμινάρια και Εργαστήρια που παράγουν κι αυτά και ηθοποιούς και σκηνοθέτες και όλα τα παραθεατρικά επαγγέλματα. Αυτά τα εγκληματικά συμβαίνουν και η Πολιτεία ( Α, η Πολιτεία!, Τα υπουργεία Πολιτισμού και Παιδείας, ο αξιότιμος κύριος Γερουλάνος και η αξιότιμη κ. Διαμαντοπούλου, με συμβούλους τον κ. Βούρο [για την πατρίδα, έτσι Γιάννη;] και την κ. Ζούνη, καθηγήτρια στον Ίασμο, που μεριμνά για την ευρωπαϊκή επιχορήγηση των δραματικών σχολών, υπάρχουν τα Σωματεία, οι Ενώσεις, οι Εταιρείες, οι Σύλλογοι, οι Επιτροπές ) η Πολιτεία που δεν κάνει τίποτα για να ελέγξει αυτό το χάος, να το οργανώσει και να το οριοθετήσει, παρά το αφήνει αμπέλι ξέφραγο να το νέμεται ό ένας κι ό άλλος, να γεμίζει βάτα και φυσικά και αγκάθια.

Βεβαίως να καταγγείλουμε Νίκο μου τον διαβολάκο που έκανε ζαβολιές και κορόιδεψε πέντε δέκα ηθοποιούς για να κάνει το ψώνιο του και να σπεύσουμε όλοι να του ρίξουμε πέτρες αναθέματος και ο Θεόδωρος Καντιώτης, που προσφέρεται και για ένα χέρι ξύλο,(!) να του ρίξει και δυο τρεις ψιλές αλλά φίλοι μου πρώτα πρέπει να κάνουμε πολύ περισσότερα για το θέατρο που είναι η ιδιαίτερη πατρίδα μας, τον θεατρικό χώρο που είναι η επιλογή μας και σ’ αυτόν επενδύσαμε, πρωτίστως όμως να καλυτερέψουμε τον εαυτό μας.

Γιώργος Χατζηδάκης

Υπάρχει θέμα με τους ηθοποιούς. Θέμα κοινωνικό και συνάμα πολιτιστικό.

Και επιτέλους κάποιος αποφάσισε να το αγγίξει. Με την οξυμένη της ευαισθησία τη δημοσιογραφική - για την θεατρική της καταγωγή τα είπαμε - η Ιωάννα Κλεφτόγιαννη (Στην "Ελευθεροτυπία") έβαλε το δάχτυλο επί των τύπων των ήλων. Θίχτηκε το καυτό θέμα της θεατρικής παιδείας, του υπεράριθμου των ηθοποιών, του μεγάλου ποσοστού ανεργίας, της πληθώρας των θεατρικών σχολών και της αλλοπρόσαλλης λειτουργίας τους, της απροκάλυπτης κερδοσκοπίας που ασκείται απ’ αυτές, της προχειρότητας της διδασκόμενης ύλης και της ακαταλληλότητας των προσώπων που διδάσκουν. Υπάρχουν κι άλλα δεινά στον ίδιο φάκελο, δεινά που χρονίζουν, και παρά τις καλοπροαίρετες προθέσεις της ηθοποιού Πέμης Ζούνη δεν πρόκειται να επιλυθούν, αφού έχουν παραπεμφθεί σε μια υπουργό απολύτως ανίκανη να αντιληφθεί τις ρίζες και τις πτυχές του ζητήματος.

Το ζήτημα λοιπόν έχει βέβαια πολλές πτυχές οι βάσεις του όμως είναι δύο . Η πληθώρα των ηθοποιών, πιο σωστό είναι να πούμε των νέων που συνωστίζονται στον θεατρικό χώρο, πολιορκώντας το θέατρο και τα παρακλάδια του. Δεύτερη παράμετρος το πολύ χαμηλό επίπεδο γενικής μόρφωσης και εξειδικευμένης κατάρτισης που χαρακτηρίζει το 85%, τουλάχιστον, αυτών που αποφοιτούν απ’ τις δραματικές σχολές . Έχω συμπληρώσει 28 χρόνια δάσκαλος σε δραματικές σχολές και είμαι σε θέση να γνωρίζω την πολύ απογοητευτική πραγματικότητα για την αμορφωσιά των παιδιών που προσέρχονται για να σπουδάσουν την τέχνη της σκηνής. Απ’ τους μαθητές που αποτελούν μια τάξη του πρώτου έτους το 50% δεν έχει ακούσει ποτέ να γίνεται λόγος για τον Καβάφη, τον Ελύτη, τον Σεφέρη, τον Καζαντζάκη, τον Παπαδιαμάντη , τον Βενέζη η τον Βιζυηνό. Οι άλλοι κάτι έχουν ακουστά και μόνο ένα 5% έχει μεγαλύτερη γνώση. Απ' αυτό το ολίγιστο ποσοστό προέρχεται και το μικρό κομμάτι της όποιας θεατρικής ποιότητας. Το μεγάλο ποσοστό δεν έχει δει ποτέ μια παράσταση αρχαίου δράματος και δεν είναι σε θέση, όταν του ζητηθεί να αναφέρει ένα έργο του Ευριπίδη η ένα έργο του Λόρκα η του ένα έργο του Ξενόπουλου.

Είναι αποκαρδιωτικό το γεγονός πως τα παιδιά που επιθυμούν να γίνουν ηθοποιοί δεν βλέπουν θέατρο. Είναι ζήτημα αν μέσα σε μια τάξη υπάρχουν δυο η τρεις μαθητές που να έχουν παρακολουθήσει μια παράσταση τον τελευταίο τρίμηνο. Και με δεδομένη αυτή την απόλυτη μορφωτική ένδεια τι μπορεί να κάνει ένα θεωρητικό μάθημα μιας ώρας τη ‘βδομάδα, που κατά κανόνα συχνότατα αναβάλλεται, πότε για απεργίες και πότε για αργίες και πάει λέγοντας. Μέσα στους εννιά μήνες του διδακτικού έτους ένα μάθημα δραματολογίας η ιστορίας θεάτρου αμφίβολο αν πραγματοποιείται 20 φορές. Με τα 40 λεπτά της διάρκειας του κάθε μαθήματος τι είναι δυνατό να διδαχθεί ο αδαής μαθητής από έναν ωκεανό γνώσεων που πρέπει να αφομοιώσει για να αποκτήσει ένα επίχρισμα θεατρικής μόρφωσης. Συμπέρασμα θλιβερό και αναμφισβήτητο. Το συντριπτικό ποσοστό των νέων ηθοποιών που παράγονται απ’ την βιομηχανία των δραματικών σχολών είναι αστοιχείωτοι κι αυτό δεν είναι μόνο ευθύνη των σχολών αλλά κατά κύριο λόγο της πολιτείας.


Υπάρχει ωστόσο και το μεγάλο θέμα της ευρύτερης θεώρησης. Εισβάλουν αθρόα και αδιάκοπα νέοι απ’ όλη την Ελλάδα για να ξεφύγουν απ’ το μεγάλο πλήθος την ανωνυμίας και να διακριθούν στο υπερυψωμένο και φωτισμένο πατάρι της σκηνής. Δεν έχουν κανένα άλλο κίνητρο, ούτε κλίση, ούτε ικανότητα, ούτε στοιχειώδη γνώση για τα περί θεάτρου. Προσέρχονται αδαείς, ανήξεροι, για να ξεφύγουν απ’ την ισοπεδωτική ζωή του χωριού, της πολίχνης, της φτωχογειτονιάς, της μοίρας των γονιών τους. Η τηλεόραση τους σαγήνεψε και τίποτα άλλο. Υπέροχη επιλογή για μια ολόφωτη καριέρα. Δεν είναι μόνο το θέατρο. Είναι και η μουσική καριέρα που εκμαυλίζει, το τραγούδι κυρίως, είναι και ο χορός, είναι και η σκηνοθεσία. Καραδοκούν φυσικά οι πενήντα δραματικές σχολές, άλλες με κάποιες αγαθές προθέσεις και άλλες απροκάλυπτα κερδοσκοπικές. Τα ευρωπαϊκά κονδύλια είναι ένα ισχυρό κίνητρο. Η κυρία Ζούνη κατέχει πολύ καλά το θέμα. Άλλος όμως ο φάκελος των δραματικών σχολών κυρία Ζούνη μου και είναι φάκελος παραφουσκωμένος. Σχηματίζεται λοιπόν ένας κόσμος ολόκληρος, που κατά τους μετριότερους υπολογισμούς ξεπερνάει τα 25000 άτομα, με μεγάλες και πολλές υποδιαιρέσεις, κόσμος απροσανατόλιστος, παραπλανημένος, πολιτικά αλλοπρόσαλλος και ασυνειδητοποίητος, σε σκότος ιδεολογικό και το χειρότερο απ’ όλα κόσμος αντιπαραγωγικός. Κόσμος παρασιτικός.

Και η πολιτεία, το υπεύθυνο κράτος τι στάση κρατάει απέναντι σ’ αυτό το θλιβερό φαινόμενο; Απέναντι σ’ ένα σύνολο τόσων νέων ανθρώπων που ακολουθεί μια αδιέξοδη τροχιά; Αδιαφορεί, κυρία Ζούνη μου. Αδιαφορεί εγκληματικά. Ερημώνουν τα χωριά, αδειάζει η επαρχία, περιφρονούνται τα πεζά επαγγέλματα και συσσωρεύονται όλα αυτά τα παραπλανημένα παιδιά στα μεγάλα αστικά κέντρα που εδρεύουν σχολές και τάχα ευκαιρίες. Σε κατάσταση κυριολεκτικά παροξυσμική όλο αυτό το πλήθος των απολωλότων ατόμων, που είτε έχουν τελειώσει κάποια σχολή, σεμινάριο, εργαστήρι, είτε βρίσκεται σε φάση σπουδών η αναζήτησης, αυτό το πλήθος που ενισχύεται αριθμητικά από σκηνοθετίζοντες, θεατρολογούντες η θεατρολόγους και από πολλές παραλλαγές, συνδυασμούς και προσμίξεις, επιχειρεί και συστήνει ομάδες, συγγράφει έργα, οργανώνει φεστιβάλ και απαιτεί επιχορηγήσεις από το ελληνικό δημόσιο, ωρυόμενο όταν δεν παίρνει.


Αυτή είναι η κατάσταση που ολοένα και χειροτερεύει καθώς οι δραματικές σχολές πολλαπλασιάζονται, τα εργαστήρια και τα σεμινάρια το ίδιο, οι πανεπιστημιακές σχολές που παράγουν θεατρολόγους πληθαίνουν και ο όγκος αυτών όλων των καλλιτεχνιζόντων, των χωρίς αντικείμενο, των περιττών απολύτως και χρήσιμων σε κανέναν και σε τίποτα, σε μια τόσο κρίσιμη ώρα που κύριο μέλημα ολονών μας θα πρέπει να είναι πως θα γίνουμε παραγωγικοί και χρήσιμοι και πως θα κερδίσουμε αυτά που πρέπει για να συντηρηθούμε. Περί παραγωγής του πολιτιστικού αγαθού θα μπορούσε να γίνει λόγος και αντίλογος. Αλλη φορά.

Γιώργος Χατζηδάκης

Κίνηση Μαβίλη, μια κίνηση ελπιδοφόρα

Το παρελθόν αυτοσυστήνεται και συμβουλεύει. Στη φωτογραφία στιγμιότυπο απ' το κόψιμο βασιλόπιτας την πρωτοχρονιά του 2008, με τους εκπροσώπους των ομάδων του "Πυρ Ομαδόν", στο θέατρο Δίπυλο. Πρωτοβουλία και οργάνωση της Θεώρησης.




Ο λόγος για την «Κίνηση Μαβίλη». Οκτώ νέοι του θεάτρου, ο Χαράλαμπος Γωγιός, ο Ανέστης Αζάς, η Γκίγκη Αργυροπούλου, ο Βασίλης Νούλας, η Γεωργία Μαυραγάνη, ο Κώστας Κουτσολέλος, ο Γιώργος Βαλαής, η Ρόζα Προδρόμου και ο Γιάννης Καλαβριανός, αποτόλμησαν μια παρεμβατική πρωτοβουλία , την επωνομασθείσα «Κίνηση Μαβίλη», γύρω από την οποία συσπειρώνονται οι δυναμικότερες ομάδες του ερευνητικού θεάτρου και προβάλλουν τα αιτήματά τους. Υπάρχουν περίπου 80 «άστεγες» ομάδες πειραματικού θεάτρου στην Αθήνα. Το Υπουργείο Πολιτισμού δείχνει να αδιαφορεί για την ύπαρξή τους. Οι ίδιοι πληρώνουν εξωφρενικά ενοίκια για πρόβες, δεν επιχορηγούνται με συνέπεια, η επιβίωσή τους είναι σχεδόν οριακή κι όμως φορολογούνται σαν μικρομεσαίοι επιχειρηματίες. Σταχυολογώ μερικές απ’ τις απόψεις τους που εκφράστηκαν σε συνεντεύξεις και δελτία τύπου.

«Το πειραματικό θέατρο μοιάζει μάλλον με χόμπι πολυτελείας, κάτι σαν την ιππασία», σχολιάζει ο Βασίλης Νούλας. «Δεν ξεκινήσαμε, πάντως, την Κίνηση Μαβίλη για να παραπονεθούμε επειδή δεν πήραμε κρατική επιχορήγηση. Δεν είμαστε οι κακοί γκρινιάρηδες!» επισημαίνει η Γκίγκη Αργυροπούλου. «Θεωρούμε, βέβαια, πως το σύστημα των κρατικών επιχορηγήσεων “μπάζει” από παντού, αλλά είναι απλώς μια παράμετρος του γενικότερου προβλήματος», προσθέτει ο Γιάννης Καλαβριανός. Ο Χαράλαμπος Γωγιός θέτει το θέμα των επιχορηγήσεων σε άλλη βάση: «Η έννοια της κρατικής επιχορήγησης είναι ένα φαινόμενο που προέκυψε τον 20ό αιώνα, στο πλαίσιο της κοινωνικής πολιτικής. Επικράτησε, λοιπόν, η λογική πως η τέχνη είναι ένα είδος κοινωνικού αγαθού που θα πρέπει να στηρίζεται, όπως η υγεία και η παιδεία. Μήπως μόνο εμείς θεωρούμε δεδομένο ότι ο πολιτισμός είναι ένα τεράστιο εθνικό κεφάλαιο και το θέατρο κοινωνικό αγαθό το οποίο πρέπει να στηρίζεται από το κράτος;» «Δεν ζητάμε κάποια πολυτελή μεταχείριση. Διεκδικούμε τα αυτονόητα», διατείνεται η Γεωργία Μαυραγάνη. Ο Ανέστης Αζάς προσθέτει: «Αυτήν τη στιγμή, από νομοθετικής και φοροτεχνικής άποψης, οι πειραματικές ομάδες αντιμετωπίζονται, εντελώς εσφαλμένα, σαν μικρομεσαίες επιχειρήσεις με σκληρή φορολογία».

Η Γκίγκη Αργυροπούλου και ο Βασίλης Νούλας- ίσως και κάποιοι άλλοι- θα πρέπει ασφαλώς να θυμούνται – δεν πέρασαν δα και πολλά χρόνια - πως όλες οι διαμαρτυρίες και μερικές από τις διεκδικήσεις που προβάλλονται σήμερα στο μανιφέστο της «Κίνησης Μαβίλη», και πολλά περισσότερα, ήταν στους στόχους του αλήστου μνήμης «Πυρ Ομαδόν», της κίνησης που είχε φιλοδοξήσει να συσπειρώσει τις σκόρπιες θεατρικές ομάδες σε έναν γερό συνασπισμό και θα πρόβαλλε αιτήματα και θα διεκδικούσε μαχητικά, αποτελώντας έναν ισχυρό παρεμβατικό παράγοντα σε όλο το πολιτιστικό φάσμα. Σημείωνα λοιπόν τότε στην ιδρυτική εισήγηση του «Πυρ Ομαδόν):
«… Και η διαπίστωση είναι πως ότι ανανεωτικό σημειώθηκε στο θέατρο μας οφείλεται στις τολμηρές κινήσεις, νεανικές κατά κύριο λόγο, που επιχειρήθηκαν και πως τώρα που η κατάσταση είναι πιο κρίσιμη και η δραστηριοποίηση έχει γίνει πιο επιτακτική». Αυτά έγραφα τότε και διαβάστηκαν στη Πρώτη Συνάντηση των Θεατρικών Ομάδων που διοργάνωσε η «Θεώρηση» στις 21, 21 και 23 Νοεμβρίου του 2007 στο Άλεκτον. Είναι παρελθοντολογία να αναφερθώ στους λόγους και στους υπαίτιους που η κίνηση εκείνη δεν στάθηκε. Πιο σωστό είναι να σημειώσω πως το «Πυρ Ομαδόν» πέτυχε αλλά απέτυχε. Τους λόγους ας τους αναζητήσει ο ενδιαφερόμενος στις σχετικές ιστοσελίδες και ας τις υποθέσει διαβάζοντας τις παρακάτω αράδες απ’ το ίδιο ιδρυτικό κείμενο. «Αυτό λοιπόν που ονομάζουμε θεατρική πραγματικότητα είναι καιρός να μεταβληθεί αγαπητοί φίλοι. Αρκετά κράτησε. Η μορφή με την οποία λειτουργεί το όλο σύστημα είναι πεπαλαιομένη και ο μηχανισμός της ξεπερασμένος και δυσανεκτικός. Νέες ανάγκες, δομικές, ιδεολογικές και αισθητικές, αναφύονται και η υπάρχουσα πραγματικότητα δεν μπορεί ούτε να τις εκφράσει ούτε να τις καλύψει. Μα κυρίως δεν μπορεί να τις κατανοήσει κι ακόμα να τις συγχωρήσει. Το σύστημα αγαπητοί μου αμύνεται αποτελεσματικά…»

Και αποδείχθηκε πως το Σύστημα αμύνεται πολύ αποτελεσματικά πράγματι. Αλλά Σύστημα δεν είναι μόνο το κράτος, δεν είναι μόνο οι κατεστημένοι θεατρικοί επιχειρηματίες, με τις παχυλές επιχορηγήσεις και την 100% πληρότητα, που με την συνέργεια των των ΜΜΕ έχουν κατακτήσει την τίτλο του ποιοτικού, είναι και οι μικρότητες των μικρών. Μωρία, μισαλοδοξία, ανταγωνισμός, σκοπιμότητα και ιδεολογική θολούρα είναι κάποια απ’ τα γνωρίσματα μερικών μικρών που απέβηκαν μοιραία για την κίνηση του «Πυρ Ομαδόν».

Τριάντα έξη ομάδες συγκεντρώθηκαν τότε και γνωρίστηκαν, συζήτησαν, αντάλλαξαν ιδέες και σχέδια. Κι όταν έφτασε η στιγμή των πραγματοποιήσεων και των εφαρμογών άρχισαν εκείνες οι ατέλειωτες διαβρωτικές «γενικές συνελεύσεις», όπου ο καθένας έλεγε το μακρύ του και το κοντό του και δυσκολεύονταν πια να κρύψουν πως σχεδόν όλοι ήθελαν να αρχηγέψουν, είχαν άποψη κι ήθελαν να την επιβάλουν. Κι επειδή ήμουν ύποπτος διεκδικητής της εξουσίας- παρ’ ότι κατηγορηματικά και κατ’ επανάληψη είχα δημόσια και γραπτά δηλώσει ότι καμιά απολύτως ηγετική θέση δε μ ‘ενδιέφερε- εκδηλώθηκε ένας ενορχηστρωμένος πόλεμος εναντίον μου, ακόμα και από άτομα που συμπορευόμαστε προς ένα στόχο και σκοπό. Είναι απερίγραπτο και «φαινόμενο προς ανακοίνωση» πως και πόσο απροσδόκητα, αναίτια και απροσχημάτιστα στράφηκαν εναντίον μου. «Πατροκτονική μανία» είναι οι λέξεις που μου ‘ρχονταν τότε στο μυαλό διαβάζοντας καθημερινά τα λιβελοειδή που μου εκτόξευαν.

Το «Πυρ Ομαδόν» διαλύθηκε και οι στασιαστές, ακολουθώντας τα ίδια προγράμματα ίδρυσαν το ΔΙΚΑΝΟ που διοργάνωσε ένα φεστιβάλ, (όπως προέβλεπε το πρόγραμμα του «Πυρ Ομαδόν») και έβγαλε τεύχος ενός περιοδικού, (όπως ακριβώς ήταν προγραμματισμένο). Μόνο που το όραμα περιλάμβανε κι άλλα σημαντικότερα και ουσιωδέστερα. Στενή συνεργασία μεταξύ των ομάδων, παρεμβάσεις σε κάθε πολιτιστικό θέμα, συγκρότηση μηχανισμού ιδιωτικών χορηγιών, πρόγραμμα αυτοχρηματοδότησης και αλληλεγγύης ( για να μην εξαρτάται το πειραματικό θέατρο από τους κρατικούς φορείς) και αποκλειστικό μηχανισμό προβολής και προώθησης. Κι άλλα πολλά. Η ανωριμότητα των ατόμων εκείνων τίναξε στον αέρα κάθε σχέδιο, πρόγραμμα, πρωτοβουλία, ελπίδα. Να λοιπόν που το κατεστημένο και η σαθρότητα του Συστήματος, δεν είναι πάντα απέναντι από τις πρωτοπόρες κινήσεις αλλά ενίοτε και μέσα σ’ αυτές και η συμβουλή μου προς την «Κίνηση Μαβίλη» είναι να συνταχθούν εναντίον κάθε μορφής κατεστημένου, εξωτερικού και εσωτερικού, και να συνειδητοποιήσουν πως το θέατρο, η κοινωνία και η δεινότητα των συγκυριών τρέφουν την ελπίδα και την ευχή να μην αποτύχουν

Υ.Γ. Αλήθεια, άκουσε κανείς τίποτα για το ΔΙΚΑΝΟ;

Στις «πολύχρυσες» Μυκήνες του 2011

Ένας κόσμος ολόκληρος, κόσμος αρχαίος, αρχαιότατος κι ένας μεγάλος πολιτισμός κοσμογονικός, που απλώθηκε ως τα απομακρυσμένα σημεία τριών ηπείρων, όπως μαρτυράνε τα αρχαιολογικά ευρήματα που ξεθάβονται σ’ ολόκληρη την Ευρώπη, στην Αφρική κι ως τις άκρες της Ασίας. Μιλάω για τον Μυκηναϊκό πολιτισμό, ένα ιστορικό φαινόμενο στην ανθρώπινη πορεία που κράτησε από το 1600 π. Χ. μέχρι τον 1100, πεντακόσια πάνω κάτω χρόνια, μπορεί και περισσότερα καθώς πιστεύεται και εξαπλώθηκε στα πέρατα του τότε γνωστού κόσμου. Καθημερινά διαβάζουμε για ίχνη μυκηναϊκού πολιτισμού που ανακαλύπτονται, όχι μόνο στην Ελλάδα μα και σε μακρινά μέρη στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα. Τα δυο μεγαλύτερα ποιητικά μνημεία της ανθρωπότητας, απ’ την περίοδο αυτού του πολιτισμού εκπορεύονται και το κύτταρο του θεάτρου, η αρχαία τραγωδία, τα δεινά της δυναστείες των μυκηναίων ηγεμόνων πραγματεύονται και τους αρχέγονους μύθους της περιοχής ανακυκλώνουν. Μυκηναϊκός πολιτισμός, μυκηναϊκά ευρήματα, μυκηναϊκός κόσμος, Μυκήνες, ονόματα και σημεία γνωστά και ένδοξα, συνδεδεμένα με ότι πιο θεμελιώδες στην ιστορία του κόσμου. Κι όλα αυτά έχουν κοιτίδα ένα μικρό μέρος στην Πελοπόννησο, στην Αργολίδα, ένα χωριό λίγων κατοίκων.

Ένα μικρό μέρος, που θα μπορούσα να το πω μέρος εγκαταλελειμμένο, υποβαθμισμένο, αναξιοποίητο, σαν να ντρέπεται για το παρελθόν του, σαν να θέλει να ξεχαστεί πως σε κείνο ακριβώς το σημείο ξεπήδησε, κορυφώθηκε και συνοψίστηκε ένα μέγα θαύμα της προϊστορίας. Είναι μάταιο να καταλογίζονται οι παραλείψεις και οι ολιγωρίες στα πολιτικά πρόσωπα. Τώρα πια έχουμε καταλάβει πως όλοι αυτοί οι αιρετοί και εκλεγόμενοι εμποδίζονται η κατευθύνονται από αγκυλώσεις και σκοπιμότητες, από συμφέροντα και ψηφοθηρίες. Δεν θα σπεύσουμε λοιπόν να καταλογίσουμε ευθύνες στους υπουργούς, στους βουλευτές, στους περιφερειάρχες και στους δημάρχους, που εκτός των άλλων έχει αποδειχθεί πως οι περισσότεροι των αν δεν έχουν λειψή μόρφωση στερούνται ειδικών γνώσεων κι ακόμα πιο ειδικών ενδιαφερόντων. Μοιραία οι ευθύνες μετατοπίζονται στους ντόπιους. Σε κάθε περίπτωση βρίσκεται ανάμεσα τους κάποιος φιλόλογος η φιλολογίζων, κάποιος ιδεαλιστής, λαογράφος η αρχαιολάτρης, που θα μπορούσε να αποτελέσει πυρήνα. Υπάρχουν εξ άλλου πολιτιστικοί σύλλογοι σε κάθε μέρος που αυτοί θα ‘πρεπε να μεριμνούν για τα πολιτιστικά του τόπου. Αυτά όλα που αφορούν πολλά απ’ τα μικρά μέρη της περιφέρειας, αφορούν σε κάποιο ποσοστό και τις Μυκήνες. Κι αν για οποιοδήποτε άλλο μέρος η παραμέληση δεν είναι δραματική για τις Μυκήνες είναι.

Οι επισκέψεις τουριστών έχουν μειωθεί εντυπωσιακά στις Μυκήνες. Επισκέφθηκα την πόλη στις 27 Αυγούστου, με την ευκαιρία της παράστασης των «Βακχών» από τη δραματική σχολή «Θεμέλιο», μια παράσταση τολμηρή ως εγχείρημα και αξιέπαινη ως πρόθεση και αποτέλεσμα. Είμαι αυτόπτης μάρτυρας της υποτονικής ζωής του τόπου. Τα μαγαζιά άδεια, τα ξενοδοχεία νεκρά, (Πόση συγκίνηση για όποιον διανυκτερεύσει στο σπίτι που έμενε ο Σλήμαν, ξενοδοχείο αργότερα, μέχρι και σήμερα, κατάλυμα προσκυνητών και ποιών προσκυνητών, τα μεγαλύτερα ονόματα της παγκόσμιας διανόησης, μνημείο κι αυτό, σχεδόν ερημωμένο… ) η κίνηση των ανθρώπων αραιή και περιορισμένη. Φταίει η ύφεση σίγουρα, μα φταίει κι η παραίτηση, η απάθεια, μια μοιρολατρία αντιδραστική. Στη ταβέρνα ακούστηκαν πυρετώδεις συζητήσεις από θερμασμένους ρομαντικούς, εκτίθενται υποσχέσεις και επιδεικνύονται γνώσεις αλλά η κατάσταση παραμένει για χρόνια στάσιμη.

Μα καλά, πολιτιστικός σύλλογος δεν υπάρχει να πάρει πρωτοβουλίες; Τους νέους ανθρώπους δεν τους καίει, δεν τους ζεματίζει το βαρύ πολύτιμο παρελθόν, δεν τους εμπνέουν παραδείγματα άλλων τόπων; Και πολιτιστικοί σύλλογοι υπάρχουν (τρεις τον αριθμό) και παραδείγματα κραυγάζουν πανταχόθεν, αλλά κάθε ξεκίνημα σκοντάφτει. Στην ηττοπάθεια; Στην νεοελληνική κακοδαιμονία; Στη διαίρεση και στον στον ανταγωνισμό, στην υπονόμευση όποιων πρωτοβουλιών που προέρχονται απ τους άλλους; Θα ‘πρεπε οι Μυκήνες να έχουν μια πνευματική ζωή που να τραβάει ενδιαφέρον απ’ όλον τον κόσμο. Να διοργανώνονται συνέδρια και φεστιβάλ, αρχαιολογικά συμπόσια και ακαδημαϊκοί κύκλοι όπου να συζητιούνται ζητήματα αρχαιολογίας, ποίησης, μυθολογίας, ψυχολογίας, θέματα για θέατρο. Ας σταθούμε σ’ αυτό. Πάνω από εκατό θεατρικά έργα έχουν γραφτεί σ’ όλες τις εποχές με πρότυπα απ’ τον κύκλο των Ατρειδών. Πρόχειρα, προχειρότατα μπορούμε να θυμηθούμε έργα του Σενέκα, του Αλφιέρη, του Ρακίνα, του Χόφμανσταλ, του Γκαίτε, του Ο Νηλ, του Ζιρωντού, του Σαρτρ, της Γιουρσενέρ, του Μαρτσέλλο, του Μπλάνκο, της Μνούσκιν και νεοελληνικά του Κατσάνη, του Αλέξανδρου Μάτσα, του Ρίτσου, του Καμπανέλλη, του Στάικου κι αμέτρητα άλλα ντόπιων και ξένων, παλιών και νέων. Ένα φεστιβάλ θεάτρου με έργα από τα εμπνευσμένα απ’ τον ατρειδικό κύκλο θα είχε τεράστιο διεθνές ενδιαφέρον. Θα ήταν μια μοναδική διοργάνωση σε παγκόσμιο επίπεδο. Και το μέγα προνόμιο, να τελείται με φυσική σκηνογραφία το αυθεντικό ανάκτορο των Μυκηνών.

Είναι πολύ μεγάλου διαμετρήματος τέτοιου είδους οραματισμοί και είναι αδιανόητοι για τις μικρές ψυχές και τα στενά μυαλά των τυπικών αρμοδίων. Θα ανασυρθούν δυσκολίες, οικονομικές προϋποθέσεις, οργανωτικές αδυναμίες, κλπ για να μην μετακινηθούν οι κανόνες της πεπατημένης μικροζωής. Το κράτος δεν δίνει λεφτά, οι πλούσιοι αδιαφορούν, οι κομματικές σκοπιμότητες ορθώνουν εμπόδια, δεν είναι τώρα οι κατάλληλες συγκυρίες… Μα μπορεί να γίνουν οι Μυκήνες ένα μεγάλο κέντρο με πολυάνθρωπη προσέλευση όλο το χρόνο, να ανορθωθεί το γόητρο της χώρας μας παγκόσμια, να καταστεί η Αργολική γή πολυπόθητος τόπος προορισμού. Αν αυτοί που ρυθμίζουν τις τύχες αυτών των οραμάτων είναι μικρού μεγέθους θα βρούν σκοντάμματα να προφασιστούν, αν όμως είναι πράγματι απ’ τους λίγους, τους δυνάμενους θα επινοήσουν τρόπους να τα ξεπεράσουν όλα. Ας παραδειγματιστούν απ’ τους ικανούς γείτονες της Νεμέας, που με τόση επιτυχία οργανώνουν κάθε τέσσερα χρόνια την αναβίωση των Νεμέων Αγώνων, με αγώνες, θεατρικές παραστάσεις, συναυλίες και με παγκόσμια προσέλευση. Ας παραδειγματιστούν απ’ τους γείτονες του Κιάτου που διοργανώνουν κάθε χρόνο Συνάντηση Αρχαίου Δράματος, τα «Σικυώνια», με συνέδριο και πολλές παραστάσεις και με συμμετοχές πολλών επαγγελματικών σχημάτων παγκόσμιας φήμης όπως το θέατρο «Άττις» του Θόδωρου Τερζόπουλου και με γενικό κόστος, όπως γράφτηκε στις εφημερίδες, 130000 ευρώ… Ας παραδειγματιστούν απ’ τους γείτονες του «Λύκαιου Δία» που οργανώνουν στην κορυφή του Λυκαίου, στην Μεγαλόπολη, κάθε τέσσερα χρόνια τα «Λύκαια» με παραστάσεις, τελετές, κι άλλες πολλές εκδηλώσεις.

Υπάρχουν παραδείγματα πετυχημένα από κοντινά μέρη, μνημεία αθάνατα της ιστορίας και του μύθου που ο υπογραφόμενος πήρε μέρος σε όλα και πολλές φορές κι έχει με παραστάσεις υπογραμμίσει τη δόξα του μακρινού παρελθόντος κάθε τόπου, ενός παρελθόντος σπουδαίου και μεγάλου που, ωστόσο δεν συγκρίνεται με το μεγαλείο των πολύχρυσων Μυκηνών. Αν δεν γίνουν βήματα και δεν ληφθούν αποφάσεις όλα θα μείνουν όπως είναι. Η μικρή πόλη με την μεγάλη ιστορία θα ακολουθήσει τη μοίρα της γενικής ύφεσης και θα βυθίζεται στην εγκατάλειψη με τα όνειρα και τα σχέδια να μαραζώνουν. Και οι σκιές των μύθων θα πλανώνται απαρηγόρητες στους λόφους των πανάρχαιων ερειπίων, παρακολουθώντας μελαγχολικά τους επιγόνους να καταγίνονται με τα ποδοσφαιρικά τους προβλήματα, τα κομματικά, τις μωροφιλοδοξίες και τις αιώνιες αντιθέσεις της νεοελληνικής παθογένειας.

Γιώργος Χατζηδάκης